• امروز سه شنبه بیست و ششم شهریور 1398 

مقالات سازمان اوقاف

مطالب ویژه

سامانه سجنا

خدمات غيرحضوري

سامانه شکايات

فضايل و كرامات حضرت امامزاده بي بي حكيمه(عليها السلام)

فضايل و كرامات حضرت امامزاده بي بي حكيمه(عليها السلام)

فضايل و كرامات حضرت امامزاده بي بي حكيمه(عليها السلام) نوشته محمود فتح آبادي{۱۰۶}

 سه شنبه 31 مرداد 1396   529  0      

چكيده

بي شك يكي از خدماتي كه مي توان به خاندان پاك و مطهر اهل بيت(عليهم السلام) و بزرگان دين نمود، زدودن غبار غربت از چهره و وجود بابركت ايشان و معرفي شخصيت و بيان فضايل و كرامات آن بزرگواران به مردم است لذا از بين امامزادگان مقدس، بانوي بزرگواري در دل كوههاي بهبهان و گچساران آرميده است كه بقعة مباركش، مأمن بي پناهان و زيارتش تسلي بخش دل دردمندان و حاجتمندان است. آري، او كسي نيست جز حضرت امامزاده بی بی حكيمه عليها السلام. لذا اين مقاله تحت عنوان«حضرت امامزاده بی بی حكيمه عليها السلام، فضايل و كرامات»جستاري پيرامون معرفي شخصيت ، ويژگي ها ، كرامات و فضايل بانوي عاليقدر اسلام ، دخت گرامي امام هفتم(ع) وخواهر مكرمه امام رضا(ع) است، همان خاتوني كه لقب كوكب زرد كوه زاگرس را به خود اختصاص داده است. تربت پاك و مطهر بی بی حكيمه در جبال طريق بهبهان يعني همان تنگ ميشان در 100كيلومتري جنوب شرقي شهر دوگنبدان(گچساران) قرار دارد كه بنا به گفتة علامه مجلسي در بحارالانوار:«قلت: و في طريق بهبهان مزار، ينسب الببها، يزوه المترددون من الشيعه»(مجلسي، 1404ه ق، ج48:ص316)«در جبال طريق بهبهان مزاري است منسوب به حكيمه بنت موسي كاظم(ع) از شيعيان وقتي آنجا مي رسند، او را زيارت مي كنند.»آنچه در اين مقاله آمده است معرفي اجمالي حضرت بی بی حكيمه شامل پدر بزرگوار ايشان، مادر عالي مقام ايشان، ماجراي ولادت و وفات آن حضرت، ذكر دليل مهاجرت ايشان به ايران، طرح يك شبهه و پاسخ بدان، بيان برخي از فضايل و كرامات، مزارهای منسوب به بی بی حكيمه خاتون و ... است كه نگارنده را اميد است با بيان اين مطالب توانسته باشد خدمتي هر چند اندك به اين خاندان و مخصوصاً حضرت امامزاده بی بی حكيمه عليهاالسلام ، ذخيرة روز جزا كرده و اطلاعاتي هرچند مختصر در اختيار دوستداران حضرتش قرار داده باشد.

کلمات كليدي: بی بی حكيمه(س)، امام موسي بن جعفر(ع)، فضايل، كرامات، مزارات، گچساران، بهبهان

مقدمه

زنان در تاریخ نهضت های توحیدى، دوشادوش مردان در جهت براندازی موانع رشد وتعالى، به جهادی پی گیر، بی امان، همه جانبه وخستگی ناپذیر دست زدند. ازمیدان خودسازی گرفته تا ساختن نسلی شایسته و پدیدآوردن جامعه و تمدن مطلوب، به منظور رسیدن به آرمان های والا، هماره هم شأن و همتای مرد و در کناراو؛ و گاه در این راه ازمردان پیش تر و چابک تر، گام برداشته  اند. در این میان، بانوانی که تربیت یافتة خاندان عصمت و طهارتند و خود از دامان این خاندان تولد یافته و بالیده اند؛ درخشندگی و نورافشانی خاصی دارند. مطالعة زندگی این ستارگان درخشان، علاوه بر تبیین فضای دینى، اجتماعی وفرهنگی آن روزگاران، نقش این الگوهای جاودانه ومبارزة بی امان آنها راباحاکمیت طاغوت و ثباتشان درمسیرحق را آشکار می سازد و راه های عملی دفاع ازحاکمیت الهی و ولیّ خدا را درچشم انداز نسل امروز به تصویر می کشد. شخصی که دراین مقاله در جست وجوی ابعاد وجودی او هستیم، كسي است كه آستان مقدسش در ضلع جنوبي فاصلة يکصد کيلومتري شهرستان گچساران قرار دارد و از کرامات بسيار بالايي برخوردار است به طوري که هر ساله تعدادي از دردمندان و افراد بيمار و لاعلاج را شفا داده است. طبق اسناد و روايات مختلف، آن امامزادة والامقام از دختران بلافصل حضرت امام موسي بن جعفر(ع) است. آري او كسي نيست جز حضرت بی بی حکيمه(س)، دختر باب الحوائج امام موسي کاظم(ع). همان امامزادةمورد توجه عام و خاصي که از اقصي نقاط ميهن اسلاميمان بويژه کشورهاي حاشيه نشين خليج فارس هر ساله بخصوص در تعطيلات نوروزي هزاران مشتاق به حريم عصمت و ولايت را به سوي خود مي کشاند. هم  او كه بقعة متبرکش در موقعيت خاص جغرافيايي و در ميان درّه هايي سر به فلک کشيده و نفت خيز قرار گرفته و جلوة خاص معنوي به جغرافيا وچشم انداز اطراف بخشيده است.

بي شك يكي از خدمات ارزنده اي كه مي توان به خاندان عصمت و طهارت و سلالة ارزشمند ائمه(عليهم السلام)نمود انجام فعالیت هاي فرهنگي و نشر حقايق و معرفي چهره هاي بس ارزنده و نيكوي اين خاندان به جهان اسلام است. از اين رو اولين كنگره ملي امامزاده بی بی حكيمه، از سري برنامه هاي موضوعي دوازدهمين جشنواره فرهنگي هنري امام رضا(ع) ، نگارنده را برآن داشت تا با توكل به خداوند عظيم، قلم برداشته و چند سطري در خصوص شخصيت والاي حضرت بی بی حكيمه(عليهاالسلام) دخت نيكوي امام هفتم و خواهر ارزشمند امام غريب، حضرت رضا(ع) بنگارد؛ اميد كه اين اقدام قدمي در زدودن غبار غربت از چهرة منور و الهي اين بانوي مكرمه باشد.

در آغاز، لازم به ذكر است كه آنچه نگارنده را در خلق اين اثر ياري نمود تلاش بي  بديل استاد عاليقدرجناب آقاي سيد علي موسوي نژاد سوق بود كه خالصانه در خلق كتاب ارزشمند حضرت امامزاده بی بی حكيمه (عليهاالسلام) جلوه گر شد و اين مقاله برگرفته از همان اثر ارزشمند است كه در همين جا راقم سطور بر خود لازم مي داند ضمن تشكر، از ايشان طلب حلاليت نمايد. اميد است كه اين نوشتار رضايت خاطر صاحبان خرد و نيك انديشان ظريف الطبع را جلب نمايد.        

أ. طرح مسأله:

بي شك بزرگان دين ما كساني هستند كه مي توانند ما را از گمراهي ها نجات داده و به سوي سعادت و نيكبختي رهنمون سازند. برهمگان مبرهن است كه پيروي از سيرة اين عزيزان ما را به كمال مي رساند لذا اولين قدم در پيروي و تبعيت، شناخت كامل اين بزرگواران و گنجينه هاي معنوي است. بي گمان به غير از چهارده معصوم عليهم السلام كه براي مدعيان طريقت شناخته شده هستند فرزندان، نوادگان، منسوبين و رهروان راستين و كساني كه ايشان را در زمان حيات درك نموده اند نيز مي توانند داراي كمالات، فضايل و كرامات بوده و ما را دستگيري نمايند. این مقاله ضمن تأكيد بر معرفي امامزاده بی بی حكيمه(عليهاالسلام) به بيان ويژگي هاي شخصيتي و فضايل آن حضرت مي پردازد تا كساني كه به دنبال راهبر مي گردند بهتر بتوانند از چراغ فروزان اين خانم و بی بی عالي مقدار كسب فيض نمايند.

 

مسألة تحقیق:

مسأله مورد پژوهش اين تحقيق، معرفي و بررسي ابعاد شخصيتي حضرت بی بی حكيمه(عليهاالسلام) به عنوان دخت گرامي و بلافصل حضرت امام موسي بن جعفر (ع) است. در اين مقاله نگارنده در پي آن است تا با معرفي اجمالي (به جهت محدوديت هاي موجود) غبار از چهرة غريب بی بی حكيمه، اين نگين ارزشمند خطة جنوب بردارد و ايشان را به دوستداران حضرتش معرفي نموده تا هم انگيزه اي براي زيارت بارگاه ملكوتيش شود و هم به ايجاد زيارت هايي با معرفت و هدفمند كمك نمايد.

فرضیه

با توجه به مدارك و قرائن، مرقد مطهر موجود در حوالي گچساران، همان كه شرحش در متن مقاله بيشتر خواهد آمد متعلق به حضرت بی بی حكيمه دختر گرامي امام هفتم(ع) و خواهر ارزشمند حضرت معصومه(س)، شاه چراغ(ع) و امام رئوف حضرت علي بن موسي الرضا(ع) است و ايشان به جهت همين انتسابات بسيار عالي، داراي فضايل و كراماتي هستند كه اين گونه شيفتگان خاندان عصمت و طهارت را به خود جذب نموده و در طول سال شاهد تعداد عظيمي از زائران خالص و مخلص آن حضرت از سراسر ايران و كشورهاي همجوار هستيم. لذا نگارنده در اين نوشتار با ارائة مدارك و ادلّه در پي اثبات اين فرضيه است.

 


سؤالات

1- بي حكيمه كيست و چه زماني، چگونه و چرا به ايران وارد شده يا مهاجرت نموده است؟

2- پدر و مادر بزرگوار آن حضرت چه كساني هستند؟

3- آيا شبهاتي در خصوص آن حضرت وجود دارد و در صورد موجود بودن جواب آن شبهات چيست؟

4- ايشان به عنوان يك شخصيت والاي ديني و منسوب به خاندان عصمت و طهارت از چه فضايل و كراماتي برخوردارند؟

5- آيا بانوان بزرگوار ديگري در ايران اسلامي يا خارج از كشور با همين نام يا نام هاي مشابه هستند؟

6- به چه منابعي به عنوان مستندات اثبات شخصيت و محل دفن و زيارتگاه آن حضرت در حوالي گچساران مي توان استناد كرد؟

 

واكاوي مفردات

امامزاده:«فرزند يا نوادة يكي از امامان دوازده گانه»[107]

بی بی حكيمه: بی بی به معني«خاتون، كدبانو، مادربزرگ، جده»[108] است و حكيمه به معناي«زن داشمند و فيلسوف است» و منظور از بی بی حكيمه در اينجا دخت گرامي امام هفتم(ع) است كه مرقد مطهر آن در حوالي شهر گچساران زيارتگاه شيعيان و مسلمانان است.

فضايل: جمع فضيلت به معناي«رجحان، برتري، مزيت، درجه عالي در فضل، فزوني در معرفت و علم، صفت نيكو و مقابل رذيله است»[109]

كرامات: جمع كرامت به معناي«بزرگي ورزيدن، بخشندگي، بزرگواري»[110] است.

 

ب.پيشينة علمي بحث

با جستجوهایی که انجام شد كامل ترين اثري كه اكنون در رابطه با حضرت بی بی حكيمه سلام الله عليها موجود است، اثر استاد بزرگوار جناب آقاي سيد علي موسوي نژاد سوق تحت عنوان:«حضرت امامزاده بی بی حكيمه بنت امام موسي بن جعفر(ع)(كوكب زردكوه زاگرس)» است كه اين مقاله نيز برگرفته از همان اثر  و آثار مشابه است وعلاوه بر آن، جزوات و نگاشته هايي در نشريات و سايت ها موجود است كه به اندازة خود مي تواند اطلاعاتي را ارائه نمايد. اميد است با برگزاري اولين كنگرة بی بی حكيمه، آثار خوب و مفيدي در اين خصوص جمع آوري گردد و عزيزان مسؤول بتوانند آرشيو جامعي از اين بانوي بزرگوار تهيه و تنظيم نمايند. لازم به ذكر است که این مقاله به دلیل نحوة ارائه مطالب وجامعیت موضوع و نیز اختصاصی عمل نمودن، از ویژگی خاصی برخوردار بوده و برای اولین بار بدین صورت ارائه شده باشد.

 

ج. روش تحقیق:

ج-1- نوع و روش تحقیق

تحقیق ازنوع توصیفی است. مطالب ازتمامی كتب، نشريات و سايت هاي مرتبط با موضوع، مورد استفادة اسنادی قرار گرفته است.

ج-2- چگونگي جمع آوري اطلاعات

تکنیک گردآوری اطلاعات و داده ها بیشتر فیش برداری ، خلاصه نویسی و گردآوری ازمنابع مختلف بوده است. 

ج-3- روش انجام مطالعه

ابتدا چارچوب کلی، فهرست وار ترسیم شده، تقسیم بندی های لازم با توجه به تحدید مسأله صورت گرفته، سپس منابع لازم تهیه و ضمن بررسی اعتبار و روایی آنها و مطالعه ، فیش برداری و خلاصه نویسی نیزآغاز گرديده است. در ادامه، کل مطالب گردآوری، تجزیه و ترکیب شده و ضمن بازنگری، تدوین نهایی صورت گرفته است.

ج-4- جامعه آماري

جامعة آماري اين مقاله حدود 48كتاب ومنبع معتبر دست اول ، مقاله و سايت است كه در پايان مقاله از آنها نام برده شده است.

د. هدف تحقیق

هدف از تدوين اين مقاله ضمن لبيك به فراخوان ملي بی بی حكيمه، ارائة اطلاعات ارزشمند از اين بانوي بزرگوار اسلام و سلالة اطهر اهل بيت عليهم السلام و معرفي منطقة ميزبان مرقد مطهر ايشان و كمك به غربت زدايي آن حضرت و خدمت به خاندان والاي عصمت و طهارت است. پس اهداف این مقاله در ابعاد زیر قابل بررسی است:

هدف کلی: تحقيق پيرامون بزرگواران منصوب به ائمه اطهار عليهم السلام و معرفي بزرگ بانويي از اين سلاله.

هدف جزئی: پاسخ به فراخوان ارزشمند ملي بی بی حكيمه سلام الله عليها.

هدف غایی: معرفي بانوي بزرگ اسلام حضرت امامزاده بی بی حكيمه سلام الله عليها به عنوان كوكب زردكوه زاگرس و نگاهي اجمالي به زندگي، شخصيت و ويژگي ها و كرامات و فضايل آن بانوي بزرگ و راستين با هدف درس آموزي از عصمت ، عفت ، صبر و ولايتمداري آن حضرت.

ب) بحث اصلي

بی بی حكيمه و ورود به ايران:

به روایتی بی بی حکیمه یکی از خواهران امام رضا علیه السلام بوده است.[111] که در روستایی به همین نام در حوالی گچساران (دهستان بی بی حکیمه) به خاک سپرده شده  است و دارای زائران فراوانی است. راه دوگنبدان به باباکلان از بقعه بی بی حکیمه می گذرد.[112]داستان آمدن بی بی حکیمه خاتون به ایران به روایت ساکنان منطقه به این شرح است که بی بی حکیمه به دعوت علی بن موسی الرضا برای دیدار او به همراه "گل گل خاتون" و "کاکا مبارک" به ایران می آیند و در طی مسیر، کفار و یا مأموران مأمون به آنها حمله می کنند، "کاکامبارک" کشته می شود و"بی بی حکیمه" و "گل گل خاتون" به داخل غاری که هم اکنون زیارتگاه است پناه می برند. فسائی در دورة ناصری بی بی حکیمه را بقعة امامزاده ضبط کرده است که چند خانه در کنار آن بقعه برای خدمتکاران امامزاده بنا شده بود.[113]

 

پدر بزرگوار ايشان

«پدر حضرت بی بی حكيمه(س) حضرت امام موسي بن جعفر(ع) است كه او را ابوالحسن نيز مي گويند و از القاب مشهور ايشان كاظم، باب الحوائج و صالح و كنيه اش ابا ابراهيم است. پدر ايشان امام جعفر صادق و مادر بزرگوارشان حضرت حميده، محل تولد ابواء بين مدينه و مكه و در روز يكشنبه هفتم ماه صفر سال 128 هجري قمري متولد شده اند. امام موسي بن جعفر(ع) با 35 سال امامت و بيش از 56 سال عمر، در تاريخ جمعه25 رجب سال 183 هجري قمري با فرمان هارون الرشيد خليفه عباسي توسط يحيي بن خالد با خرماي زهرآلود، در كاظمين به شهادت رسيدند.»[114]

 

مادر بزرگوار ايشان

آن طور كه از شواهد و قرائن و برخي روايات استناد مي شود؛ «ام احمد»[115] مادر حضرت بی بی حكيمه و محمد بن موسي و حمزه بن موسي و احمدبن موسي معروف به شاه چراغاست، اما مادر حضرت معصومه(ع) همان مادر امام رضا(ع) است. براي مادر حضرت امام رضا(ع) نام هاي متعددي ذكر كرده اند مانند:« خيزران مرسيه، ام البنين، نجمه، تكتم، اروي، سكن، سمانه، صقر، ثقراء و... ،پس از آنكه حضرت رضا(ع) از او متولد شد، به او طاهره گفتند.»[116]«روايت شده ، وقتي امام موسي بن جعفر(ع) را در روز مبعث(27رجب) سال179ه.ق. به سوي بغداد بردند»[117]، «از آنجايي كه ام احمد مورد اعتماد افراد نزد امام موسي بن جعفر(ع) بود، ايشان ودايع امامت (اشياء موروثي بر جاي مانده از پيامبر(ص) را به دست او سپرد، و راز امامت را نيز برايش نقل كرد، البته اين راز پس از شهادت امام هفتم (ع) آشكار گرديد.»[118]

 

بی بی حكيمه(س)، فاطمة وسطي يا حكيمه وسطي؟

آنچه كه از برخي اصحاب تراجم و مطالعه شنيده مي شود ، به مراتب از اطلاعاتي كه در برخي كتب و بحرالاسناب هاي مبهم به دست مي دهد، وسيع تر است، زيرا آگاهان محلي از جمله آقا سيد محمدعلي سعادت بهبهاني (ره) راجع به نام، نشان و مكان مدفن امامزاده بی بی حكيمه(ع) چنين اظهار داشته اند، كه:« مطابق نقل سبط بن جوزي در تذكره، حضرت امام كاظم(ع) داراي چهار فرزند دختر به نام هاي:فاطمة كبري، كه همانا حضرت معصومه (ع) است.ديگري فاطمة وسطي كه همانا بی بی حكيمه(ع) زرد كوه بهبهان است و ديگري فاطمة صغري و بعدي فاطمة اخري بوده، كه در بحارالانوار هم، ذكر آنها به ميان آمده است.»[119]

اما بر اساس آنچه از قديم مضبوط است و در افواه مردم بلاد جنوب، شايع است، حكيمه(ع) مشهور به خواهر امام رضا(ع) و احمدبن موسي(ع) معروف به شاه چراغ است. استاد ارزشمند جناب دكتر شيخ محمد مهدي مشهور به بحرالعلوم گيلاني به نقل از علامه مجلسي، در كتاب فاطمة اخري چنين ياد كرده است:«... حضرت معصومه(ع) همان فاطمة كبري است كه در شهر قم مدفون است. فاطمة صغري مشهور به بی بی هيبت، در آذربايجان شوروي در جنوب "بادكوبه" مدفون است و بر روي مرقد مطهرش گنبد و بارگاه مفصّلي بود كه توسط كمونيست ها تخريب گرديد».[120]

بحرالعلوم گيلاني ادامه مي دهد، فاطمة اخري ملقّب به فاطمة طاهره در رشت مدفون و به خواهر امام مشهور است و مدفن فاطمة وسطي را در اصفهان نام مي برد، و مي نويسد:«... فاطمة وسطي در اصفهان مدفون است برخي تصور كرده اندكه زينبيه موجود در اصفهان مربوط به ايشان است، اما محقق گرانقدرجناب آقاي علي اكبر مهدي پور در كتاب كريمه اهل بيت مي نويسد كه تاكنون به مستند گفتار فوق، برخورد نكرده است، به خصوص كه حضرت موسي بن جعفر(ع) را دختري به نام زينب بوده است...»[121]لازم به ذكر از از آنچه ديده و شنيده شده چنين بر مي آيد كه بی بی حكيمه(ع) فاطمة وسطي نبوده بلكه حكيمة وسطي بوده، يعني بعد از حضرت معصومه(ع) متولد شده است و شايد هم در اصطلاح واژه و در باب يادآوري و تذكار نام مقدس حضرت فاطمة زهرا (ع) دختران موسي بن جعفر(ع) يكي پس از ديگري بدين كنيه شهرت يافته اند و فاطمة وسطي كنية حكيمه باشد.(والله اعلم)

 

ماجراي ولادت و وفات حضرت بی بی حكيمه (عليهاالسلام)

نه تنها دربارة ولادت و وفات يا شهادت بی بی حكيمه (ع) بلكه با تأسف قريب به اكثريت امامزادگان حتي بسيار مشهور، از نظر تاريخ ولادت و وفات يا شهادت ، متعين و مترتب در كتب تاريخ و تراجم ثبت نشده است ، اما به قول دكتر بحرالعلوم گيلاني چنين مي توان احتمال و اذعان كرد كه:

«چون بزرگ ترين دختر موسي بن جعفر(ع) در ميان فواطم اربعه، فاطمة كبري(ع) ملقّب به حضرت معصومه (ع) در سنة 173 ه. ق. به دنيا آمده و نيز شهادت امام موسي كاظم (ع) در سنة183 ه. ق. مورد اتفاق جميع مورخين است و آن حضرت، دست كم، چهارسال در زندان هارون الرشيد، حبس كشيده است، چنين احتمال مي دهد كه تولد حضرت فاطمة اخري بين سال هاي 173الي179 هجري بوده است  يا چون كه فاطمة اخري "خواهر امام" كوچك ترين دختر امام موسي كاظم(ع) بوده، تولد وي در سنة 179هجري است.»[122]

با اين كيفيت "فاطمة وسطي" قبل"فاطمة اخري" متولد شده، چنين احتمال مي دهد كه تولد "فاطمة وسطي" شايد به"حكيمه" از مادري بنام"ام احمد" قبل از سال 175 هجري بوده است.

يعني زماني كه امام جواد(ع)(شب جمعه 19 رمضان سال 195ه. ق.)متولد شده، به گواهي تاريخ، بی بی حكيمه(ع) در كنارش بوده، و بيش از 20 سال داشته است.

اما در مورد تاريخ وفات"فاطمة وسطي" شايد به احتمال ضعيف همان "بی بی حكيمه" مقصود شود، كه همچنان هم، مدرك قابل توجهي وجود ندارد، از اين رو نگارنده چنين اذعان و تصور دارد كه حكيمه، همراه با برادران خود، ازجمله احد بن موسي معروف به "شاه چراغ"كه محرم برادر بوده، درسال 202 ه. ق. ازمدينه به قصد زيارت برادرش علي بن موسي الرضا(ع)به قصد مروخراسان حركت كرده است، كه تاريخ نويسان نوشته اند:

آن زماني كه اين كاروان به مرز فارس رسيده، درمسير راه نيزجمعي به اين كاروان ملحق شدند، كه جمعشان به پانزده هزار نفر رسيد.

اما بحث مورد نظر اين است كه آيا بی بی حكيمه در سال203ه.ق. همزمان با شهادت مظلومانه دو برادرش؛علي بن موسي الرضا(ع) و احمدبن موسي(ع) به شهادت رسيده است يا اينكه قبل از رسيدن به حوالي فارس، در مكان فعلي وفات يافته و يا بعد از پراكنده شدن كاروان علويان، يكي پس از ديگري به كوهستان هاي اطراف پناهنده شده اند؟ در ادامه ذيل قابل تبيين، تحليل و بررسي است.

 

ماجراي ورود كاروان احمدبن موسي(ع)به ايران و ...:

جناب آقاي سيد علي موسوي نژاد سوق در كتاب بی بی حكيمه چنين آورده است:«امام موسي كاظم(ع) وقتي كه زنداني شد، به فرزندش امام رضا(ع) وصيت كرد تا سرپرستي دخترانش را عهده دار گردد، و به آنها سفارش كرد، كه در همه امور از برادرشان حضرت رضا(ع) اطاعت كنند.حضرت معصومه(س) هنگام شهادت پدر(183ه. ق) ده سال داشت و بخش مهمي از دوران كودكيش را با روزگار تلخ فراق پدر(كه در زندان به سر مي برد) گذراند.

حضرت معصومه(ع) در پناه برادرش زندگي مي كرد ، زيرا پدرش در زندان بود، هنگامي كه يگانه برادر و پناهگاهش از روي اكراه به خراسان رفت، يك سال در مدينه بدون برادر زندگي كرد، ولي كاسة صبرش لبريز شد، تصميم گرفت به خاطر ديدار برادر، سفر دور و دراز بين مدينه و خراسان را بپيمايد، سرانجام همراه كارواني از بستگانش، مدينه را به قصد خراسان ترك كرده و با يك جهان اشتياق و اميد، بلكه پس از يك سال دوري برادر و سر پرستش ، به فيض زيارت او نايل گردد، ولي در ساوه بيمار گرديد.»[123]

حضرت در حالي كه از غم و حزن بسيار مريض بود با احساس نا امني در شهر ساوه فرمود:مرا به شهر قم ببريد ، زيرا از پدرم شنيدم كه فرمود: «شهر قم مركز شيعيان ما مي باشد»[124] سپس حضرت به طرف قم حركت نمود. سرانجام در سن 28سالگي در روز دهم[125] يا  يازدهم[126] ربيع الثاني سال 201ه.ق. در شهر قم از دنيا رفت.

لازم به ذكر است، زماني كه امام موسي بن جعفر(ع) به فرزندش امام رضا (ع) توصيه مي كندكه سرپرستي دخترانش را عهده دار گردد و از آن منظر هم به دخترانش سفارش دارد كه در همة امور از برادرشان حضرت رضا (ع) اطاعت كنند .

حسن ختام امام، در اينجا تنها به فاطمة كبري (حضرت معصومه) نيست، بلكه به همة فاطمه هاي وسطي و صغري و اخري، دختران آن حضرت است و نيز حكيمه (ع) شايد يكي از همين فاطمه ها و يا خود حكيمه مشهور باشد، بحث اينجاست كه سال بعد از سفر امام رضا(ع) به خراسان، كاسة صبر خواهران لبريز شد و تصميم بر اين گرديدكه فعلاً حضرت معصومه (ع) با جمعي از برادران و منسوبين به خاطر ديدار برادر (در سال 201ه.ق.) مدينه را به قصد مرو ترك كند.

اين گروه به قولي در قالب كاروان 400نفري[127] راهي ايران شدند و مردم قم استقبال شاياني از اين بانوي بزرگوار و همراهان كردند ، كه شرح آن به اختصار در صفحات قبل بيان گرديد.

كاروان دوم، حدود يك سال از كاروان اول (202 ه. ق. )به سر پرستي حضرت احمد بن موسي (ع) كه اينها هم كاسة صبرشان از فراق امام و مقتدايشان لبريز شد، به قصد زيارت يا حمايت حركت كردند، به قولي در اين كاروان، شخصيت هايي همچون "حسين بن موسي" و "محمد بن موسي" و "حكيمه" كه هر سه از فرزندان امام هفتم بودند، راهي ايران شدند.

در آن زمان كاروان ها از مدينه به عراق از دو مسير از مدينه راهي ايران مي شدند، يك راه از نواحي جنوب ايران و از ناصريه بصره به اهواز به ارجان و از آنجا به شيراز و راه ديگر از نواحي مركزي ايران عبور مي كرد.

مسير حركت امام رضا(ع) از راه اول(ارجان به شيراز) بود، چون مأمون دستور داده بود، حضرت را از محلي عبور دهند كه شيعيان كمتر باشند. مسير حركت احمد بن موسي(ع) نيز از همين راه بود، با اين تفاوت كه به نظر مي رسد بعد از خارج شدن از شهر ارجان(بهبهان) از سه محور اصلي ذيل:

الف:ارجان به گنبد ملغان(دو گنبدان)؛

ب:ارجان به بلاد شاپور(دهدشت)به چرام قديم(صرام)؛

ج:ارجان به مهرويان، سي نيز و باستين.

از آنجا به جبال شهر قديم ميشان (روستاي بی بی حكيمه)را انتخاب كرده است.اين راه بعد از شهادت امام رضا(ع) در اين مناطق، امن ترين محور بندري و كوهستاني جنوب و از طرفي اين جاده، ارجان را از طريق بنادر خود يعني مهرويان، سي نيز و جنابه به شبكه جهاني تجارت به غرب ايران متصل مي كرد.[128]

جمعي بر اين عقيده اند، كه كاروان احمد بن موسي بعد از شهادت برادرش امام رضا(ع) و خواهر مكرمه اش، حضرت معصومه(ع)، راهي اين مناطق شده و با عبور از شهر باستين وارد شهر متروكة ميشان كه تنگه ای عظيم و امن داشته است، شده اند[129]، و در همين تنگه و اطراف آن كه جوابگوي اتراق و اسكان موقت بيش از پانزده هزار نفر بوده، دومين خواهر مكرمه اش حضرت بی بی حكيمه(ع) را كه سخت بيمار بوده است ، از دست داده و در مكان فعلي كفن و دفن نموده و از جادة ميشان به ماهور ميلاتي وارد نوبندگان(ممسني)و از آن جا راهي "خان زنيان" شيراز شده اند، كه در آن مكان ، واقعة جنگ نابرابر عوامل حكام عباسي با آنها به وقوع پيوست.

شايد در نهايت امر، در اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم هجري قمري كه چندان فاصلة زماني با شهاد  بی بی حكيمه (ع) نداشته است، مقبرة آن به دست ابومحمد حسن نقيب ارجان (بهبهان)كه از اولاد زيدالنّار فرزند امام موسي بن جعفر (ع)بوده و از نظر نسبي، بی بی حكيمه (ع)، عمه اش محسوب مي شده است ، تعمير و باز پيرايي شده است.

نگارنده چنين مي انديشد، وقتي كاروان احمد بن موسي در منطقة"ميشان" در تنگ طويل و عظيم زرد كوه بهبهان(گچساران فعلي)زمان كوتاهي را استراحت و بيتوته مي كنند، بی بی حكيمه به علت بيماري و خستگي راه و نبود امكانات كافي(203ه .ق.)فوت و در مكان فعلي توسط برادرش احمد بن موسي (ع) دفن گرديد.

از طرفي، نقل است که قبل از حركت كاروان به سوي فارس، كاكامبارك، غلام با وفا و گل گل خاتون، كنيز با نجابت بی بی حكيمه (ع) به اذن احمد بن موسي (ع) با تعداد قليلي در اين مكان[130] اسكان موقت مي شوند، تا جايي كه مي مانند و در همين مكان به زندگي خويش ادامه مي دهند. در وضعيت فعلي مرقد منور اين دو يكي در فاصلة 5كيلومتري و ديگري در جوار آستانه مقدس امامزاده بی بی حكيمه(ع)قرار دارد. شايد هم هر دو، سالياني دراز پس از فوت بی بی حكيمه به عنوان زعيم و توليت آستانه مستقر و مشغول خدمتگزاري به حرم مطهر شده اند.

 

طرح شبهه در نسب بی بی حكيمه(ع)

دربارة نسب شريف اين بزرگوار دو نظر ابراز شده است؛ نظر بسيار قديمي تر، او را فرزند بلافصل امام موسي بن جعفر(ع)مي داند. در حالي كه برخي برآنند كه به احتمال، در بقعة امامزاده حكيمه در جبال طريق بهبهان، (گچساران) حكيمه بنت محمد عابد بن امام موسي بن جعفر (ع) مدفون است، كه همراه فرزندان برادرش ابراهيم المجاب از جمله ابو الحسن محمد عابد، موسي ارجاني، ابوالحسن علي[131]، وارد ارجان (بهبهان)گرديد و در همين محلي كه بقعه در آن وارد شده است، مدفون گرديده و فرزندان برادرش از آنجا به كرمان و سيرجان مهاجرت نموده اند، از طرفي هم تعدادي از فرزندان و اولاد عمويش زيد النار ، از قبيل حسن نقيب ارجان، زيد نقيب ارجان و ابو محمد حسن نقيب ارجان(بهبهان)از نقبای بهبهان بوده اند[132] و اين مؤيد احتمال مذكور خواهد بود.[133]

در توجيه و تبيين گفتار فوق الذكر نسبت به نسب شريف آن حضرت، چهار اصل زير قابل توجه و طرح در اثبات نظرية اول است:

الف:ايشان فرزند بلافصل امام موسي بن جعفر(ع) است.

ب:شكي در بلا فصل بودن آن نيست، اما اين مرقد همان بی بی حكيمه(ع)بنت موسي بن جعفر(ع) است.

ج:ايشان نوة امام موسي بن جعفر است.

د: ايشان از خاندان امير المومنين، امام علي بن ابيطالب (ع)است.

 

پاسخ به شبهه

در پاسخ به چهار سؤال فوق، مطالب و روايات جالب ديگري، مضبوط است:

1-علامه مجلسي در بحار الانوار، در ميان فرزندان امام موسي كاظم(ع) از حكيمه نام برده و اظهار نظر نموده است كه:

«قلت:و في جبال طريق بهبهان مزار، ينسب الببها، يزوه المترددون من الشيعه» در جبال طريق بهبهان مزاري است، منسوب به حكيمهبنت امام موسي كاظم(ع)، از شيعيان وقتي آنجا مي رسند، او را زيارت مي كنند.»[134]

2-صاحب كتاب ستارگان پراكندة اسلام زمين در ذكر احوال امامزادگان كرانه هاي جنوبي خليج فارس ودامنه شمال وشرق جبال زاگرس، ازقول آيته الله عالمي دامغاني، پيرامون شخصيت ونسب بی بی حكيمه (ع)آورده است:[135]

«...حضرت موسي بن جعفر(ع)امام هفتم، از جمله امامان داراي فرزند زياد بوده است، چنانكه مرحوم شيخ مفيد در كتاب "ارشاد"مي فرمايد:"...از جمله فرزندان آن حضرت حكيمه است."[136]در كشف الغمه ابن خشاب نيز به نقل از مرحوم مفيد، حكيمه خاتون را از فرزندان آن حضرت برشمرده است.چنانكه او نيز نقل نموده، كه حكيمه از فرزندان امام هفتم بوده است...»[137]

3- بيهقي نيز فرزندان امام هفتم را 23نفر ذكر نموده و "حكيمه" را جزء فرزندان آن حضرت به شمار آورد.[138]

4- صاحب كتاب"رياحين الشريعه"مي نويسد:

«حكيمه دختر موسي بن جعفر(ع)از مخدرات نامي و از بانوان اسمي بوده و در ولادت حضرت جواد(ع)شرف حضور داشته و كيفيت ولادت حضرت جواد(ع) را او بيان مي كند.»[139]

5- و نيز در كتاب "منتقله الطالبيه"از اولاد امام موسي بن جعفر(ع)به ارجان(بهبهان) مي نويسد:

«...من ورد ارجان من اولادالحسين بن علي بن ابيطالب(ع)منهم من ولد موسي الكاظم بن جعفرالصادق(ع)»[140]
 

فضايل و كرامات ارزشمند بی بی حكيمه(عليهاالسلام) در كلام بزرگان

در اين قسمت به بيان برخي از فضايل و كرامات منسوب به امامزاده بيبي حكيمه(عليهاالسلام) مي پردازيم گرچه خود به اين موضوع اذعان داريم كه هنوز فضايل و كرامات به طور كامل جمع آوري و تدوين نشده است و اين امر در دست اقدام است.

الف) برخي از فضايل :

مرحوم كليني در كتاب اصول كافي از محمد بن حجرش روايت كرده، كه گفت:

«حكيمه دختر امام موسي بن جعفر(ع)براي من نقل كرد كه: برادرم حضرت رضا (ع) را ديدم، جلوي انبار هيزم ايستاده و با كسي حرف مي زند، اما من كسي را نمي ديدم، عرض كردم سرورم با چه كسي اين گونه آهسته سخن مي گوييد؟ فرمود:عامر زهرايي از جنّيان است. آمده است و از من مسايلي را مي پرسد و شكايتي هم دارد. گفتم:سرورم دوست دارم صدايش را بشنوم، فرمود:اگر صدايش را بشنوي يك سال دچار تب مي شوي».[141]

1- حكيمه (ع)در ولايت امام جواد (ع):

حكيمه دختر موسي بن جعفر(ع)با حضرت امام رضا(ع) در مورد ولادت امام جواد(ع)داستاني دارد؛ نظير داستان حكيمه دخترامام جواد(ع) با امام عسكري(ع) در مورد ولادت امام زمان(ع) كه شرح آن بدين گونه است:«حكيمه خاتون، دخترامام موسي بن جعفر(ع)گفت: چون زمان زايمان خيزران مادرامام جواد(ع)فرارسيد، حضرت رضا(ع)مرا خواست وفرمود:حكيمه!شمابايدهنگام زايمان خيزران حضورداشته باشي، شما و خيزران وقايله بايد دراطلاقي برويد، چون ماسه نفردراتاق رفتيم، امام(ع)چراغي رادراتاق روشن نمود، سپس درراقفل كرد.هنگامي كه دردزايمان خيزران رافراگرفت، چراغ خاموش شد.من ازخاموش شدن چراغ نگران شدم.درهمين حال امام جواد(ع)درطشتي كه نهاده شده بود، قرارگرفت، پردة نازكي روي بدن طفلراپوشانده بودكه به قدري درخشش داشت، كه اتاق راروشن ساختومن دراثر درخشش آن نوركودك راديدم او را برداشته و در دامنم قرار دادم و پرده اي را كه بر او پوشيده شده بود ، برگرفتم.

در اين هنگام حضرت امام رضا(ع) آمدند و در را باز كردند و ما از كار طفل و مادرش فارغ شده بوديم، امام رضا(ع) فرزندش را گرفت و در گهواره قرار داد و به من فرمود:

حكيمه تو مواظب اين گهواره باش ، من از كنار گهواره دور نمي شدم تا اين كه روز سوم، طفل سه روزه چشمانش را به طرف اسمان گشود و گفت:"اشهد آن لا الا الله ، واشهد آن محمدا رسول الله" من ترسان از جاي خود پريدم و خدمت امام هشتم(ع) رفته، عرض كردم:من از اين طفل امر عجيبي ديدم، و داستان را باز گو نمودم. فرمود:حكيمه عجايب بسياري از او مشاهده خواهي كرد.»[142]

 

2- حكيمه (ع) عالمه و محدثه و حجت امين امام رضا(ع)

«روايت مرحوم كليني و داستان حكيمه(ع)در زمان ولادت امام جواد(ع)و سفارشات امام رضا(ع) نسبت به فرزندش به ايشان، حكايت از آن دارد، كه تا آن حد وجود شريفش حجت و امين برادر بزرگوارش امام رضا(ع) بوده است.

بنابر اين، عليرغم اين كه سيره و روايات نسبت به آن حضرت ، در تاريخ گم شده است و به قول نويسنده فهيم، استاد محمد مهدي اشتهاردي، علت آن، خفقان شديد آن عصر و ترس از نگارش زندگي اهل بيت بوده است، در عين حال مي توان بعضي از مطالب را از آنچه به جا مانده، شرح داد و استناد نمود».[143]

3- حكيمه(ع)عالمه اي جليل القدر و از راويان حديث:

گرچه از آن حضرت، روايات کمی به ثبت رسيده و شايد هم ما موفق به یافتن آنها نشده ایم؛ در عين حال برخي از اين روايات را، در ذيل خواهيم آورد.

1-صاحب اعلام النساء المؤمنات مي نويسد:«حكيمه دختر امام موسي كاظم(ع)عالمه اي جليل القدر و راوي حديث است.»[144]

2-صاحبان رجال برقي[145] و جامع الرواه[146] و معجم رجال الحديث[147]، از ايشان حديث نقل كرده اند.

3-حضرت آيت الله العظمي خويي(ع)يكي از مراجع جليل القدرجهان اسلام، در معجم رجال الحديث نقل فرمود:«دو تن از راويان حديث ، يعني برقي و محمد بن حجرش از حكيمه(ع)دختر امام موسي كاظم(ع)نقل حديث از امام رضا(ع)نموده اند»[148]

ونيزادامه مي دهد، شيخ كلينيدرجزءيك باب«ان الجنياتيهم فيسالون عن معالم دينهم»[149] ازحكيمه(ع)نقل حديث نمود.

سپس درباب منقبت ايشان به نقل از شيخ مفيدمي نويسد:«فضل ومنقبت ايشان بی بی حكيمه مشهور»[150] است.

4-دكتر شيخ محمد هادي اميني مي نويسد :«اطلاعات درستي از فرزندان و زندگي ايشان(بی بی حكيمه) در دسترس نيست و انچه هست اينكه ايشان نزد اهل بيت، بانوي عاقله و جليل القدر و صاحب نظر و نفوذ  بوده و اهل بيت، مقام او را بزرگ مي شمردند.»[151]

وي در اين كتاب ، تولد امام جواد(ع) و حضور ايشان را بيان مي كند و در پايان، مرقد منوّر امامزاده بی بی حكيمه(ع) را در كوه هاي اطراف بهبهان نام مي برد.

 

 

4- جلال و جبروت بی بی حكيمه (ع)به نقل از علامه محدث قمي

علامه مجلسي مي نويسد: ابن شهر آشوب به سند معتبر از حكيمه خاتون(ع) بنت موسي بن جعفر(ع) روايت كرده است:«كه امام علي بن موسي الرضا (ع) مرا طلبيد و فرمود: در شب تولد امام جواد(ع)امشب فرزندي نصيب من مي شود، و بعد اضافه نمود، داستان تولد امام جواد(ع) را و داستان خارق العاده اي از امام جواد (ع) و اينكه امام رضا(ع)فر مودند: آنچه از عجايب احوال او مشاهده خواهي كرد، زياد است از آنكه اكنون مشاهده كردي».[152]

 

ب)برخي از كرامات حضرت بی بی حكيمه(عليهاالسلام)

1-شفاي مريض: «خانم ن.س از اهواز می گوید : پسر برادرم مریض شد و دکتر گفت که مشکوک به مننژیت میباشد و باید از نخاع کمرش آب برداری شود و تمام خانواده عزادار و ناراحت این مسأله بودند، شب حدود ساعت دو در بیمارستان آزمایش گرفتند که از حضرت بی بی حکیمه(س) از ته دل خواستم که بچه برادرم ، که دو و نیم سال دارد را شفا دهد، حدود یک ساعت بعد جواب آزمایش را آوردندو به برکت حضرت بی بی حکیمه(س)سالم و سرزنده و سرحال است».[153]

2-نجات از مار در مسير زيارت: «روز ۹ فروردین سال ۱۳۸۷ ما به قصد زیارت حضرت بی بی حکیمه (س) حرکت کردیم، در مسیر که می آمدیم ، برای استراحت ماشین را کنار زدیم و کاپوت ماشین را هم بالا بردیم تا ماشین خنک شود بعد از اینکه  باز به حرکت افتادیم  هنوز چند قدمی بیشتر جلو نرفته بودیم  که یک مرتبه همسرم(که راننده ماشین بود) گفت : (به زبان محلی) بچه ها نگاه کنید  مار ، ما که از همه جا بی خبر بودیم  فکر کردیم مار توی خیابان رد شده ، ولی او به ما گفت مار روی کاپوت دور برف پاک کن  تاب می خورد ، همه ما غرق حیرت شده بودیم ، و فقط صلوات می دادیم  و حدود ۳ الی ۴ کیلومتر مار روی شیشه جلو بازی می کرد تا ما توانستیم یک جای پارک ماشین پیدا کنیم و بایستیم، همین که ماشین توقف کرد مار خودش آمد پائین و بر عکس جهت ما فرار کرد و ما همه از این کرامت که نمی دانستیم چرا  و از کجا این مار پیدا شده بود متحیرمانده بودیم و از حضرت بی بی حکیمه (س) ممنونیم  که نگذاشت هیچ  کدام از ما به خصوص دو تا بچه ۲ ساله ، که در ماشین داشتیم آسیبی ببینند».[154]

3- شفاي مرد افليج: « آقای معقولی می گوید :پسر دایی ام محمد صالح گچ کوبان ، در اولین سال عروسی از پا فلج شد ، او را به حرم حضرت بی بی حکیمه (س) بردیم. او را سوار بر چهار پا کردیم ، در راه با رها نزدیک بود  زمین بخورد، در آخر ناراحت شد و گفت : بی بی یا مرا بکش یا شفا بده. خلاصه به هر زحمت بود  به بی بی  حکیمه(س) رسیدیم. در بی بی حکیمه (س) رسم بود اجازه نمی دادند مرد ها وارد غار  بی بی شوند، خصوصاً قسمت قبر بی بی و گل گل خاتون. محمد صالح از شدت ناراحتی همه را به کنار زد و آمد کنار ضریح و ناله کرد ، ناله کرد ، ناله کرد و ما به یک باره دیدیم از هر دو پا شفا پیدا کرده است».[155]

 

مزارهای منسوب به بی بی حكيمه خاتون(س)[156]

مختصراً بايد اشاره شود كه علاوه بر بقعة معروف به بی بی حكيمه در گچساران ، مزارات ديگري در ايران اسلامي منسوب به اين بانوي ارزشمند به نام هاي بی بی حكيمه و بی بی حليمه وجود دارد كه البته دلايل محكمي براي آنها بيان نشده است. استاد عاليقدر جناب آقاي سيد علي موسوي نژاد سوق در كتاب بی بی حكيمه به نقل از كتاب مزارات ايران ، اين مزارها را معرفي نموده كه در اينجا با اختصار به بيان آن مي پردازيم:

الف) شهر كرد: بنايي قديمي و با شكوه در شهر كرد قرار دارد كه به حكيمه دختر امام هفتم(ع) منسوب است.ساختمان امامزاده در سمت مغرب بقعه واقع شده و شامل يك تالار وسيع و طولاني است كه سقف آن بر روي چهار ستون سنگي استوار است.اين بنا در دورة قاجاريه ساخته شده و تاريخ تعميرش به سال 1330ه.ق. بر مي گردد.

ب) ساري: در شش كيلومتري شمال خاوري ساري مزار بی بی حليمه خاتون قرار دارد كه به اعتقاد اهالي آن، خواهر حضرت امام رضا(ع) است... اين زيارتگاه به"دخت امام" و "دخترمشهد" مشهور است.[157]

ج)كرمان: در كرمان دو مزار به بی بی حليمه و بی بی حكيمه منسوب است كه هر يك داراي موقعيت ممتاز است؛

ج-1)بی بی حكيمه- اختيار آباد:اين بقعه در هشت كيلومتري شمال غرب شهر كرمان و در مركز دهستان آختيار آباد قرار دارد و به "حكيمه خاتون" و "بی بی دختر" مشهور است.در كتاب فرهنگ جغرافيايي آمده است:«امامزاده بی بی حكيمه خاتون، طبق گفته اهالي، از خواهران يا دختران امام رضا(ع) مي باشد»[158]

ج-2) بی بی حليمه- مسجد صاحب الزمان: ...اين بقعه در دامنه كوه مسجد صاحب الزمان كرمان است. بقعه ساختمان كوچكي است كه به"آرامگاه حليمه خاتون" يا "زيارتگاه بی بی حليمه خاتون"مشهور است.

«در مورد قدمت بنا و همچنين شجره نامه شخصيتي كه در آن آرميده، سند مكتوبي ديده نشده است. بنابر آنچه كه پيشينيان به نقل از گذشتگان خويش، نسل به نسل بازگو كرده اند، اين آرامگاه را متعلق به بانوي مكرمه اي از فرزندان امام هفتم(ع) مي دانند.»[159]

د)ورامين:

در محله سكينه بانو شهر ورامين، مزار باشكوهي قرار دارد كه به امامزادگان سكينه بانو و حليمه خاتون معروف است. ورودي بنا از سه ايوان به هم پيوسته تشكيل شده و گنبد بلند پله اي در پنج طبقه دارد.

ه)فيروزكوه:

در جنوب شرقي روستاي شادمهن، بناي با شكوه امامزاده اي قرار دارد كه به بی بی حليمه خاتون معروف است. بناي بقعه به صورت برج منفرد مربع شكلي است كه گنبد آن از داخل به صورت عرقچين و از خارج به صورت چهارتكي ساخته شده است. به احتمال فراوان بناي اين بقعه متعلّق به قرن هفتم يا هشتم هجري قمري است.[160]

و) همدان:

درشهر همدان و اطراف آن دو مزار بنام بی بی حليمه و حكيمه قرار دارد از اين قرار:

و-1) حليمه خاتون- شهر همدان: «در خيابان كاشاني همدان، كوچه شهيد ثمري، دنباله كوچه حاج احمد را كه ادامه دهند به زيارتگاه كوچكي به نام حليمه خاتون مي رسد.كه عبارت است از اتاقچه اي كه سنگ مشبكي جلوي آن نصب است، لوحح سنگ قديمي بر دهانة درب غربي دارد كه مسدود است....»[161]

و-2) بی بی حكيمه خاتون- ده پياز:«به فاصلة سيصدمتري مسجد امام حسين(ع) ده پياز شهرستان همدان، مزار نسبتاً قديمي است كه به اعتقاد اهالي از آن حكيمه دختر امام موسي بن جعفر(ع) مي باشد...»[162]

ز)قم:

در شهر قم و نواحي آن چهار مزار به بی بی حليمه خاتون مشهور است كه به قرار زير است:

ز-1) يحيي و حليمه خاتون- علي آباد: در جاده قديم قم به اصفهان ، روستاي علي آباد نيزار قرار دارد كه مزار زيباي امامزادگان يحيي و حليمه خاتون در آن است.

ز-2) امامزاده حليمه خاتون- روستاي نايه: در73 كيلومتري جنوب باختري قم، در روستاي بانه سه زيارتگاه واقع است كه در ميان گورستان عمومي آن مزار تازه ساخت امامزاده حليمه خاتون قرار دارد كه ايشان را از فرزندان امام موسي كاظم(ع) مي دانند ولي به نظر مي رسد كه اين ادعا منشاء صحيحي نداشته باشد و خفته در مزار از احفاد حضرت موسي مبرقع فرزند امام جواد(ع) باشد.

ز-3)امامزاده حليمه و رقيه خاتون- روستاي لنگرود:«اين زيارتگاه در سه فرسنگي قم، كنار راه كاشان و در اغاز راه فرعي قهستان قرار دارد...به اعتقاد مرحوم فيض رحمه الله خفتگان در اين مزار، دو خواهر از فرزندان امام هفتم(ع) هستند كه به نسبت آنان اشاره اي نشده است.»[163]

ز-4) امامزاده حليمه خاتون و سكينه خاتون- روستاي دستجرد:

اين بقعه در ميانه روستاي دستجرد، و در قسمت شمالي امامزاده ابراهيم واقع است.در باره خفتگان در اين مزار بين مورخان قمي اختلاف است، برخي آنان را از نوادگان امام هفتم و عده اي از نوادگان امام سجاد(ع) مي دانند.اما هيچكدام از اين ديدگاه ها شكي بر اسناد نيست و تنها از روي احتمال و گمان حدس زده شده است.

ح) قزوين:

در استان قزوين نيز سه مزار به بی بی حليمه خاتون منسوب است كه اهلي معتقدند از فرزندان امام هفتم مي باشند و از اين قرارند:

ح-1) امامزاده حليمه خاتون- بويين زهرا: در روستاي عصمت اباد بخش بويين زهراي قزوين، زيارتگاه باشكوهي است كه در سال1342(ه ش) بازسازي شده و مورد توجه اهالي است.بقعه داراي گنبد، صحن، ايوان و ضريح است و خفته در مزار را فرزند امام هفتم(ع) مي دانند.

ح-2) امامزاده حليمه خاتون- قزوين: در كوچة زرگر(ميدان) حليمه خاتون شهر قزوين، مزار نسبتاً قديمي است كه در سال 44(ه ش) باز سازي شده  و خفته در مزار را عده اي از فرزندان امام هفتم(ع) و برخي ديگر نواده امام جعفر صادق(ع) مي دانند.

ح-3) نظرگاه بی بی حليمه- جاده كهوان: «در روستاي كهوان از توابع زياران كه بين تهران قزوين قرار دارد بقعة ساده اي است كه به نام قدمگاه يا نظر گاه بی بی حليمه معروف است.چنين مشهور است كه هنگامي كه حليمه خاتون بنت امام موسي(ع) به قزوين آمد در اين سراي منزل نمود و اينجا بعداً قدمگاه آن حضرت گرديد. برخي علت ساخت بقعه را خواب نما شدن كسي مي دانند.»[164]

ط) استان مركزي:

در استان مركزي نيز شش مزار به نام حليمه خاتون وجود دارد كه آنان را از فرزندان بلا فصل امام هفتم(ع) مي دانند :

ط-1) حليمه خاتون- تفرش فرسانه: «در روستاي فرسانه از توابع خرازان شهرستان تفرش، زيارتگاه كوچكي با گنبدي بزرگ قرار دارد كه به حليمه خاتون مشهور است.»[165]

ط-2) حليمه خاتون- تفرش ماستر: در روستاي ماستر از توابع فشك شهرستان تفرش، مزار ديگري قرار دارد كه تاريخ احداث آن را سال 1275ه.ق. نوشته اند.

ط-3) حليمه خاتون، تفرش، فرمهين ماهي آباد:

بناي با شكوهي در روستاي فرمهين ماهي آباد بخش فشك تفرش قرار دارد كه تاريخ ساخت آن به سال1075ه.ق. است.خفته در مزار آن را از نوادگان امام هفتم(ع) مي دانند.

ط-4) حليمه خاتون، تفرش، دادقان: در روستاي دادقان و بخش رودبار تفرش نيز مزار ساده اي قرار دارد كه به اعتقاد اهالي حليمه خاتون دختر امام موسي بن جعفر(ع) در آن مدفون است.

ط-5) حليمه خاتون، آشتيان، اميرآباد:

در روستاي اميرآباد از توابع دهستان مزرعه نوي شهرستان آشتيان به فاصلة پانصد متري مسجد امام حسن مجتبي(ع) مزار با شكوهي قرار دارد كه در سال 1369(ه ش) بازسازي شده و داراي گنبدي عرقچيني است.

ط-6) حليمه و رقيه سلطان، آشتيان، محسن آباد: در روستاي محسن اباد از توابع  دهستان گرگان شهرستان آشتيان نيز مزار ديگري قرار دارد كه شخصيت مدفون در آن را از نوادگان امام سجاد(ع) و برخي نيز از نوادگان امام هفتم(ع) مي دانند.

 

منابع حاوي محل دفن امامزاده بی بی حكيمه(س)

با تمام تفاسير و تعابير، رامین چرومی ، مدیر روابط عمومی اداره کل اوقاف و امور خیریه استان کهگیلویه و بویراحمد به نقل از جلد ششم کتاب دایره المعارف شجرة آل رسول، نوشتة آقای سید علی موسوی نژاد سوق این چنین می گوید: «آیت گودرزی بروجردی، به نقل از آقا سید محمد علی سعادت بهبهانی در گزارشی به سازمان اوقاف و امور خیریه ، منابعی را که مرقد منور حضرت بی بی حکیمه(س)درآنجا مدفون است، به شرح زیر ذکر می کند:

1-سفینه البحار، شیخ عباس قمی، ج 1 :ص194

2-کشف الغمه ، ج 2:ص236

3-عمده الطالب ، ص 196

4-تذکره الخواص ، ص 35

5-ریاحین الشریعه ، ج 4 :ص149

6-تحفه العالم ، ج 2 : ص 23

7-الفصول المهمنه ، ص 236

8-مطالب السول ، ج 2 : ص 236

9-اعیان الشیعه ، ج 4 ، ق 2/81

10-الانوار النعمانیه ، ج 1 : ص 380

11-تاریخ الائمه ، ص 20

12-المستجار ، ص 144

13-تاریخ قم ، ص 199

14-تاج الموالید ، ص 124

15-مطالب السوال ، ج 2 : ص 65

ج) نتيجه و راهكار

ج-1) نتيجه

نتايجي كه از اين مقاله حاصل مي گردد بدين شرح است:

1-اين مقاله اثبات مي كند كه شخصيت مورد بحث پژوهش، يعني بانوي بزرگوار بی بی حكيمه(س) از سلالة پاك خاندان عصمت و طهارت و دختر گرامي هفتمين اختر آسمان امامت و ولايت حضرت موسي بن جعفر(ع) است.

2- دليل آمدن حضرت بی بی حكيمه به ايران، دعوت برادر بزرگوار ايشان حضرت رضا(ع) از ايشان است.

3- دليل پناهنده شدن آن حضرت در منطقة كوهستاني موجود و غار معروف، اذيت و آزار و تعقيب مأموران ملعون مأمون عباسي است.

4- در خصوص تولد و وفات حضرت بی بی حكيمه(س) تاريخ متقن و دقيقي بيان نگرديده است ولي از شواهد و قرائن مي توان تاريخ احتمالي ولادت را 175ه.ق. و تاريخ احتمالي وفات را 203ه.ق. دانست كه در آن هم، جای شك و ابهام است.

5- حضرت بی بی حكيمه به مانند ديگر بزرگان و خاندان عصمت و طهارت داراي فضايل و كرامات ويژه اي است كه با وجود شواهد قوي، اثبات گرديده است و اكنون نيز آستان مقدس آن حضرت در صدد جمع آوري ما بقي كرامات ايشان است.

6- در خصوص مزارت منسوب به بی بی حكيمه (س) قابل ذكر است كه؛ علاوه بر بقعة معروف به بی بی حكيمه در گچساران ، مزارهای ديگري در ايران اسلامي منسوب به اين بانوي ارزشمند به نام هاي بی بی حكيمه و بی بی حليمه وجود دارد كه البته دلايل محكمي براي آنها بيان نشده است.

7- نزديك به بيست منبع معتبر كه حاوي محل دفن حضرت بی بی حكيمه (س)است وجود دارد كه مي توان براي اثبات موضوع محل دفن بی بی حكيمه (س)  بدان ها مراجعه نمود.

 

ج-2) راهكار

با توجه به موضوع تحقيق و به منظور موفقيت در طرح بحث و معرفي شخصيت والاي حضرت امامزاده بی بی حكيمه(س) و خدمات ارزنده به ايشان، موارد زير به عنوان پيشنهاد ارائه مي گردد:

1- با توجه به وجود برخي ابهامات در خصوص موضوعاتي به مانند تولد، وفات، نام كنيه ، انتساب و.. بايستي مطالعة دقيق تر و علمي تري در اين خصوص صورت گيرد و از استادان حوزة دين پژوهي و تاريخ اسلام بيشتر مدد جسته شود.

2- با توجه به طرح جمع آوري كرامات و فضايل حضرت بی بی حكيمه(س) بايد دقت نظر به عمل آيد كه تحريفات، به اين حوزه وارد نشود و از ورود احساسات، ابهامات، و ذوق و سليقة اشخاص راوي و ناقل نيز جلوگيري به عمل آيد.

3- اطلاع رساني بيشتر و بهتر در مسيرهاي منتهي به زيارتگاه ملكوتي حضرت بی بی حكيمه(س) به گونه اي باشد كه ايجاد انگيزه نماید.

4- عملي کردن تصميم زيبايانتخاب امامزاده بی بی حكيمه(س) به عنوان چهارمين حرم اهل بيت عليهم السلام در ایران.

5- بهره گيري از توان صدا و سيما در معرفي شخصيت والاي حضرت بی بی حكيمه(س) به تمامي مردم و شناخت گستردة ايشان.

6- توجه خاص راه و ترابري به احداث جاده اي در خور شأن و شخصيت حضرت بی بی حكيمه(س) و رفع موانع و خطرات موجود در مسير راه.

7- با توجه به استقبال چمگير زائرين از اين بقعة متبركه و نبود پاركينگ مجهز جهت پارك وسائل نقليه، بخصوص در فصول خاص سال، در جهت ساخت پاركينگ وسعيع تر و مجهزتر اقدام شود.

8- برگزاري همايش ها و نشست هاي بيشتر با هدف معرفي حضرت بی بی حكيمه(س) در سطوح مختلف منطقه اي، استاني، ملي و فراملي.

9- راه اندازي دبيرخانة دائمي كنگرة حضرت بی بی حكيمه(س).

 

منابع

 

الف) كتاب ها

 

1- ابن شهرآشوب مازندراني(بي تا)، مناقب آل ابيطالب، ج4، قم:انتشارات علامه.

2- ابن طباطباء، اسماعيل(بي تا)، منتقله الطالبيه، بي جا: بي نا.

3- ابن فندق(علي بن زيد)(1410ق)، لباب الانساب و القاب و الاعقاب، ج1، قم: بي نا.

4- اربلي، علي بن عيسي(1382ش)، كشف الغمه في معرفه الائمه، ج2، تهران: انتشارات اسلاميه.

5- اردبيلي، محمدبن علي(1403ق)، جامع الرواه و ازاحه الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، ج2، قم:انتشارات مكتبه آيت اله المرعشي النجفي.

6- اشتهاردي، محمدمهدي(1371ش)، ايرانيان مسلمان در صدر اسلام، تهران: انتشارات سازمان تبليغات اسلامي.

7- اشتهاردي، محمدمهدي(1380ش)، حضرت معصومه(س):فاطمة دوم، قم:انتشارت اخلاق.

8- اعرجي نجفي حسيني، جعفر(1336ش)، مناهل الضرب في انساب العرب، قم:مكتبه آيت اله المرعشي النجفي.

9-اميني، (شيخ)محمدهادي(1405)، فاطمه بنت الامام موسي الكاظم، قم:بي نا.

10- جزائري، محمد و سيف السادات، مجيد(1386ش)، شجره مباركه يا برگي از تاريخ خوزستان، خرم آباد: ارديبهشت جانان.

11- جلالي، غلامرضا(ناظر)(1392ه ش)، مزارات ايران، ج3، مشهد:آستان قدس رضوي؛بنياد پژوهش هاي اسلامي.

12- جمعي از نويسندگان(بي تا)، زندگاني چهارده معصوم، ج2، بي جا:بي نا.

13- حبيبي فهلياني، حسن(بي تا)، ممسني در يك نگاه، ج1، بي جا:بي نا.

14- الحسون، محمد و...(1411ق)، اعلام النساء المؤمنات، قم: انتشارات اسوه.

15- حيدري، (سيد) اسحاق(بي تا)، مشجر طيبه بی بی حكيمه در بهبهان(گچساران)، بي جا: بي نا.

16- دانشور، محمد(1389ه ش)، از قلعه دختر تا دقيانوس، كرمان: انتشارات مركز كرمان شناسي.

17- رجايي، مهدي(محقق)(1409ق)، الفخري في انساب الطالبين، قم: انتشارات مكتبه آيت اله المرعشي النجفي.

18- رجايي، مهدي(بي تا)، المعقبون من آل ابي طالب(ع)، ج2، قم: مؤسسه عاشورا.

19- رضايي همداني، عمادالدين(1381ه ش)، سيماي همدان، تهران: مؤسسه فرهنگي آرين خو(انديش).

20- زارعي، محمد(1377ش)، آفتاب شيراز:زندگاني شاه چراغ، قم:انتشارات ابرار.

21- سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح(تهيه كننده)(1381 ش)، فرهنگ آبادي هاي استان كرمان:فرهنگ جغرافيايي آبادي هاي استان كرمان، تهران: انتشارات سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح.

22- سروقدي، محمدجعفر(1384ه ش)، بقاع متبركه استان تهران، سازمان اوقاف و امر خيريه.

23- شريف الرضي(1361ش)، عمده الطالب، قم: بنياد محقق طباطبائي.

24- شعار، جعفر(مترجم)(1366ه ش)، سفرنامه ابن حوقل:ايرانيان در صوره الارض، تهران:انتشارات اميركبير.

25- شيخ مفيد(1416ق)، الارشاد في معرفه حجج الله علي العباد، قم:مؤسسه آل البيت.

26- فرجي، عبدالرضا(1366ه ش)، جغرافياي كامل ايران، ج2، تهران:سازمان پژوهش؛شركت چاپ و نشر ايران.

27- فقيه محمدي جلالي، محمدمهدي(1385ه ش)، تاريخ تشيع و مزارات شهرستان ساري، قم: انتشارات وثوق.

28- فقيه محمدي جلالي، محمدمهدي(بحرالعلوم گيلاني)(1378ش)، فاطمة اخري:فاطمه اخري عليهاالسلام يا تذكره خواهر امام(رشت)، تهران:انتشارات فقه.

29- فيض قمي، عباس(1349)، گنجينه آثار قم، ج2، قم: انتشارات عباس فيض قمي.

30- قمي، (شيخ)عباس(1378ش)، منتهي الآمال، ج2، بيروت:انتشارات دارابن خرم.

31- كليني، محمدبن جعفر(1375ش)، اصول كافي، ج1و2، قم:انتشارت اسوه.

32- مجلسي، محمدباقر(1404ق)، بحارالانوار، ج48، بيروت:انتشارات الوفا.

33- مجلسي، محمدباقر(1383ش)، جلاء العيون، قم:انتشارات بنياد محقق طباطبائي.

34- مجلسي، محمدباقر(بي تا)، مستدرك سفينه البحار، ج8، قم:انتشارات مؤسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت(ع).

35-محلاتي، ذبيح الله(1369ق)، رياحين الشريعه، ج4، تهران: دارالكتاب اسلاميه.

36- محمدبيگي، الياس(1384ش)، فروغي از كوثر:زندگينامه حضرت فاطمة معصومه(س)، قم:انتشارات زائر.

37- معين، (دكتر)محمد(1381)، فرهنگ فارسي(يكجلدي)، تهران:نشر سرايش

38- الموسوي الخوئي، ابوالقاسم(1413ق)، معجم الرجال الحديث:و تفصيل طبقات الرواه، ج23، قم: انتشارات الثقافه الاسلاميه.

39- موسوي نژاد سوق، (سيد)علي(1391ه ش)، حضرت امامزاده بی بی حكيمه عليها السلام، قم: انتشارات وثوق.

40- قمي، (شيخ)عباس(1363ش)، سفينه البحار، ج1، تهران:بي نا.

41- موسوي نژاد سوق، (سيد)علي(1385ش)، ستارگان پراكنده اسلام زمين:در ذكر احوال امامزادگان ترانه هاي جنوبي خليج فارس و دامنه شمالي و شرقي جبال زاگرس، ج3، قم: انتشارات كومه.

42- واعظ تبريزي، (سيد)بيوك(ميرابوطالب)(بي تا)، وسيله المعصوميه، بي جا:بي نا.

 

ب) مقالات

1- اذكايي، پرويز(1384ش)، «مزارات همدان1»، نشريه وقف، ميراث جاويدان، شماره51، ص202

2- بادنج، معصومه، «دائره المعارف بزرگ اسلامي»، ج5، قم :انتشارات بنياد دائره المعارف اسلامي

 

ج) سايت ها

1- «بی بی حكيمه»، تاريخ دريافت:29/4/93، سايت:www.kamallende.blogfa.com

2- «در سرگذشت بی بی حكيمه»، تاريخ دريافت11/5/93، سايت: http://www.faslemamno.ir/?p=335

3- (خانم)رحيمي(ناقل)، «يك كرامت در مورد حضرت بی بی حكيمه»، تاريخ دريافت:29/4/93، سايت: www.bibihakimeh.org

4- «شفاي مريض توسط خانم حضرت بی بی حكيمه عليها السلام»، تارخ دريافت:29/4/93، سايت:www.bibihakimeh.org

5- «منابعي كه در آنها محل دفن امامزاده بی بی حكيمه ذكر شده است»، تاريخ دريافت:29/4/93، سايت:www.bibikatonin

Share
اخبار مرتبط
حرم مطهر حضرت بی بی حکیمه(س)،چهارمین محراب دل
برچسب ها  

نظرات کاربران پیرامون این مطلب

انصراف از پاسخ به کاربر